Sözcüklerle ilgilenmek öteden beri hoşuma gider. Onların kökenlerini merak ederim bazen, ortaya çıkış öykülerini öğrenmek isterim. İşte bu merak, son birkaç aydır başka bir alana daha sirayet etti. Soyadlarına.

Akrabalarımızdan bazılarının soyadları bir sülale ismini temsil ederken, bazıları da evvelden bilinen soy ünvanlarından çok daha başka olan soyadları kullanıyorlar. Aralarında kan bağı olduğu halde soyadları başka olan kişiler olduğunu fark ettim. Anneme sordum. Onun dediğine göre soyadı kanunu ilk çıktığında sülale lakabını  soyadı olarak almak yasakmış. Bu nedenle insanlar kendilerine bir soyadı icad etmişler. Bunu düşününce size de tuhaf gelmiyor mu? Aile büyükleri oturup aralarında müzakere ediyor ve bundan sonra onların soyundan gelecek herkesi, ömürleri boyunca etkileyecek bir karar alıyorlar ama bu o ana kadar bilinegelen isimleri olamıyor. Yaşadıkları köyde kasabada ya da mahallede yıllardır bilinen bir sülale olsalar da artık o lakaplarını  kullanamıyorlar.  Mesela herkes onları "Karahasanlar" olarak biliyor olsun, ve kendileri de kendilerini tanıtırken "Karahasanların oğluyum, kızıyım" diyedursun, birgün oturup kendilerine yepyeni ve ilgisiz bir isim bulmaları gerekiyor. Acaba "gök demir mi olsa, yoksa doğan tan ya da tur ay ?" Hangisi daha güzel geliyor kulağa?

Kendi soyadımın ilginçliğinden yola çıkarak düşünüyorum. Köyünde koyun otlatmak, bağ beklemek veya kahvede tütün sarmakla vakti geçmekte olan muhtemeldir ki okur yazarlığı olmayan büyük büyük atalarımızın bir gün toplanıp kendilerine bir soyadı seçmiş olduklarını gözümün önüne getiriyorum (ki bugün elektrikli bir aletin adı aynı zamanda). Tuhaf geliyor.

Annemin dediğine göre sonradan yasada bir değişiklik olmuş ve sülale adlarının alınabilmesi mümkün kılınmış. O zaman bazı aileler sülale adlarını geri almışlar bazıları ise kendilerini belki feodal geçmişlerinden sıyırıp muasır medeniyet seviyesine getiren şiirsel, öz Türkçe ama anlamı bilinmeyen yeni soyadlarıyla devam etmişler. Bu yasa değişikliğinin mahiyetine internetten ulaşamadım. Ama ilk yasa gerçekten de yasaklar içeriyor. Bakın nasıl:

SOYADI KANUNU

    Kanun Numarası: 2525

    Kabul Tarihi:   21/06/ 1934

    Madde 1 - Her Türk öz adından başka soy adını da taşımağa mecburdur.

    Madde 2 - Söyleyişte, yazışta, imzada öz ad önde, soy adı sonda kullanılır.

    Madde 3 - Rütbe ve memuriyet, aşiret ve yabancı ırk ve millet isimleriyle umumi edeplere uygun olmıyan veya iğrenç ve gülünç olan soyadları kullanılamaz.

    BÖLÜM I : HUSUSİ HÜKÜMLER

    Madde 3 - 02/07/1936 günlemecine kadar soyadlarını seçip nüfus kütüklerine yazdırmıyanların soyadlarını 29 uncu maddeye göre vali veya kaymakamlar seçerler.

Çerkez asıllı bir arkadaşım soyadının aslında Çerkezce bir sözcük olduğunu ama Nüfus Memurunun bunu anlamayıp ona benzer Türkçe bir sözcüğü yazıverdiğini söylemişti. Bu bana çok kritik bir hata gibi gelmişti. Şimdi öğreniyorum ki soyadları vali veya kaymakam tarafından "bulunan"  insanlar da varmış. Acaba bu sık duyulan "Ersoy, Ünal, Yılmaz" gibi soyadlarının bazısı böyle kaymakam buyruğu olabilir mi diye aklıma geldi? Ne de olsa büsbütün yeni bir isim bulmak için hayal gücü çok geniş bir kaymakam olmak lazım.

Kanunu okumaya devam edelim:

BÖLÜM II : SOYADI

    Madde 5 - Yeni takılan soyadları Türk dilinden alınır. (bahsettiğim arkadaşın zaten bir şansı yokmuş)

    Madde 6 - Soyadı ya yalnız olarak veyahut (oğlu) ile birlikte kullanılır.

    Madde 7 - Yabancı ırk ve millet isimleri soyadı olarak kullanılamaz.

    Madde 8 - Bir aşirete veya kabileye ilişik anlatan soyadları kullanılamaz ve yeniden takılamaz. (annemin söylediği bu olsa gerek )

    Madde 9 - Eski ve yeni Devlet kadrosundaki rütbe ve memuriyet bildiren soyadları kullanılamaz ve yeniden konamaz. (ama mesela Paşa, Mühürdar gibi sözler içeren soyadları var, bu nasıl oluyor acaba ?)

    Madde 10 - Umumi edeblere uygun olmıyan veya gülünç veya iğrenç olan veya hakaret anlatan soyadları kullanılamaz ve yeniden takılamaz.

    Madde 11 - Tarihte ün almış büyüklere ilişik anlatan soyadları bu kişilere ilişik resmi kayıdlarla, belgelerle sabit olmadıkça kullanılamaz ve yeniden takılamaz.

Soyadlarının nasıl seçildiğine dair de bir analiz okudum.  Sizin aklınıza neler geliyor? Benim aklıma geliverenler meslek grupları, yer adları, biraz önce örnek verdiğim ve anlamlı bulamadığım tamlamalar. Ayrıca doğa olaylarını ya da harflerin bazılarını değiştirip sülale isimlerini hatta Türkçe bir şeye benzeterek yabancı adları soyadı olarak alanlar da olmuş.

Eski Türk filmlerinde soyadları dikkatinizi çeker mi hiç? Tarık Akan'ın bir filmde soyadı Akman idi. Cüneyt Arkın bir filminde doktor rolündeydi ve doktor tabelasında soyadı Akova olarak yazılmıştı. Çok sevilen dizide mesela Kayserili tüccarın soyadı Kantar olarak seçilmiş, aristokrat dünürünün soyadı ise Hakmen. Şimdi Hakmen ne demek diye düşünmeyelim. Nafile. Ama kulağa hoş geliyor. Hakikaten de çağdaş ve soylu bir duruşu var yani.

Kredi kartı reklamları çıkar gazetlerde. Orada da kredi kartı resimleri üzerindeki isim ve soyadlarını okur musunuz merak edip? Mesela "Emre Gökmen" gibi yine ses uyumu içeren karizmatik duran isimler olur. Oysa soyadı  Şişman, Karaboğa ya da Cavcav olan insanlar var gerçek hayatta.

Kanun bugün çıksa, siz kendinize yeniden bir soyadı seçecek olsanız ne yapardınız? Ben galiba ismimle ses uyumu olan, biraz daha köklü duran, belki biraz daha gösterişli bir şey seçerdim.

(Bir not daha: Yabancı adlarda sıkça duyduğumuz Mc ve O öntakılarını da araştırdım. İrlanda ve İskoç ailelerinde Mc ya da Mac takısına sıkça rastlanırmış ve bu Gal dilinde "oğlu" anlamına gelirmiş. McGayver vardı hatırlarsınız mesela. O öntakısı ise yine İrlanda kökenli ailelerde (yazar O'Henry var ilk aklıma geliveren) görülürmüş ve yine Gal dilinde "soyundan gelen" demekmiş. Meraklısına...)

İşte kendi gözümden bir yasanın basitleşmiş ve hayal edilmiş öyküsü ve yorumları böyle...